State of Denial

State of Denial is de titel van een documentairefilm uit 2003 over aids in Afrika, geproduceerd en geregisseerd door Elaine Epstein. De film belicht de fouten van de regering van president Mbeki, die volhoudt dat er onvoldoende bewijs is dat hiv aids veroorzaakt en daarom vitale levensreddende geneesmiddelen aan haar bevolking onthoudt.

State of Denial is ook een boek uit 2006, waarin auteur Bob Woodward onderzoekt hoe de Bush II-regering de oorlog in Irak na de invasie in 2003 heeft gemanaged. Volgens Woodward negeerde Bush essentiële waarschuwingen over Irak.

In het algemeen wordt State of Denial (staat van ontkenning) gebruikt als uitdrukking om iemand te beschrijven die weigert om de waarheid te accepteren. Het is opvallend hoe vaak zich in het openbaar bestuur situaties voordoen die met integriteit te maken hebben en waar je eveneens dit etiket op zou kunnen plakken.

Een paar weken geleden verzorgde ik een workshop voor integriteitscoödinatoren. Een van de aanwezigen – integriteitscoördinator bij een gemeente – vertelde tamelijk geëmotioneerd dat hij soms persoonlijk last had van de plegers van integriteitsschendingen. Twee raadsleden die de gemeentelijke regels hadden overtreden, vonden zelf dat zij niets verkeerd hadden gedaan en vielen zijn autoriteit aan. Hij voelde zich door hen geïntimideerd. Ook bij BING komt het regelmatig voor dat een betrokkene, waarvan keihard vaststaat dat hij of zij de integriteitsregels aan zijn of haar laars heeft gelapt, de boodschapper (BING dus) aanklaagt in plaats van verantwoordelijkheid te nemen voor het eigen gedrag.

De beelden zijn bekend van wethouders die met krokodillentranen in de raadsvergadering ‘de eer aan zichzelf houden’, maar oprecht vinden dat hen niets te verwijten valt. En het probleem is dat zij dit vaak oprecht geloven ook. Ik ben geneigd dit te verklaren met de cognitieve dissonantie theorie van Festinger. Deze theorie richt zich op de cognitieve elementen van de persoon, dat wil zeggen alle kennis, meningen en verwachtingen over de persoon zelf en diens omgeving. Dissonantie treedt op als een cognitie strijdig is met een andere cognitie (bijvoorbeeld het plegen van gedrag dat strijdig is met een conventionele waarde). Dissonantie is onaangenaam en veroorzaakt spanning. Om deze spanning te reduceren, zal de persoon technieken toepassen die we neutralisaties noemen. Om het zelfbeeld van respectabele politicus in stand te houden, moeten zij hun gedrag naar zichzelf en naar anderen toe rechtvaardigen. Het gaat dan volgens de literatuur vooral om het ontkennen van schade, het ontkennen van betrokkenheid, het benadrukken van positieve effecten, de slachtofferrol aannemen, een beroep doen op gehoorzaamheid aan bepaalde regels, aangeven dat ‘iedereen het doet’, een beroep doen op hogere belangen en het beschuldigen van de aanklagers.

Soms gaan dergelijke neutralisaties een eigen leven leiden en vervangen zij de formele regels en de heersende moraal. Een mooi voorbeeld daarvan zien we in het vonnis dat de rechtbank van Rotterdam op 23 januari jl. wees in de zaak tegen ex-burgemeester Offermans van de gemeente Meerssen, die van partijgenoot Van Rey geheime informatie in verband met de burgemeestersbenoeming in Roermond kreeg doorgespeeld. De verdediging heeft zich volgens het vonnis “(…) afgevraagd of het doorspelen van als ‘geheim’ aangeduide informatie door geheimhouders via de partijlijn werkelijk als iets bijzonders is aan te merken en betoogde dat de politieke realiteit is dat partijpolitieke belangen nog altijd de burgemeestersbenoemingen doordringen en dat er binnen de partijlijn wordt gesproken over (vertrouwelijke) informatie van de vertrouwenscommissie door en met leden van die commissie.” Kennelijk ziet men partijpolitieke belangen als strafuitsluitingsgrond en durft men dit ook nog met droge ogen voor een rechtbank te verklaren.

Dames en heren, politici, u doet belangrijk en onvervangbaar werk. Dat daar af en toe fouten bij worden gemaakt, is bijna inherent aan de ingewikkeldheid van het beroep. Maar als u in de fout gaat, neem daar dan verantwoordelijkheid voor en wentel de aandacht niet af op ambtenaren of onderzoekers.

Meer weten? Neem gerust contact op:

Deze blog is geschreven door Emile Kolthoff.

1 Reactie

Laat een reactie achter